Tiếng xích sắt kéo lê trên nền sỏi phát ra những âm thanh chát chúa. Ông Sáu ngước nhìn bầu trời nắng gắt, lau vệt mồ hôi đang chảy dài xuống cằm. Phía sau ông, con ngựa tía giống lai cao lớn đang hục hặc, bốn chân nó ghì chặt xuống mặt đường như thể đang mọc rễ.
- Đi nào, Tía. Sắp tới rồi - Ông Sáu dỗ dành, bàn tay thô ráp vỗ nhẹ vào cái cổ đẫm mồ hôi của nó.
Con Tía chỉ hếch mũi, đôi mắt to tròn nhìn xoáy vào khoảng không. Nó không mệt, nó chỉ không muốn bước tiếp.
Căn nhà nhỏ của ông Sáu nằm ở cuối con rạch, nơi đất đai bạc màu đến mức cỏ cũng không buồn mọc xanh. Ông sống cùng đứa cháu nội tên Bình và cô con dâu tên Thắm. Chồng Thắm đi làm ăn xa biền biệt, để lại ba con người và một con ngựa bướng bỉnh trong cái nắng cháy da của vùng đất ven biên.
- Ba về rồi đó hả? Để con lấy nước cho nó - Thắm bước ra từ gian bếp, tay bưng chậu nước mát.
Bình, thằng bé mười tuổi, đang mải mê với những hình vẽ trên cát, chạy ào ra:
- Nội ơi, con Tía lại dở chứng nữa hả nội?
Vào một buổi chiều khi ông Sáu nhận được lời đề nghị từ ông Tư Lành, người giàu có nhất vùng. Ông Tư muốn thuê con Tía để kéo xe chở vật liệu xây dựng cho cái biệt thự mới trên đồi. Đó là cơ hội để gia đình có thêm đồng ra đồng vào, đủ tiền để mua cho Bình bộ quần áo mới và sửa lại cái mái nhà dột nát.
- Tôi trả ông gấp đôi giá thị trường. Con ngựa đó khỏe nhất vùng này, ai mà không biết - Ông Tư Lành rung đùi, tay gạt tàn thuốc.
Ông Sáu gật đầu, lòng khấp khởi. Nhưng ông không biết rằng, con Tía dường như cảm nhận được điều gì đó từ ánh mắt sắc lẹm của ông Tư. Nó đứng ở góc sân, tai dựng đứng nghe ngóng câu chuyện.
Tối đó, ông Sáu đổ thêm một gáo cám vào máng cho ngựa. Ông kể cho nó nghe về kế hoạch sắp tới, về việc nó sẽ giúp gia đình vượt qua cảnh túng quẫn này như thế nào. Con Tía vẫn lặng lẽ nhai, nhưng đôi mắt nó phản chiếu ánh đèn dầu vàng vọt, có vẻ gì đó rất u uất.
- Con Tía nó khôn lắm ba - Thắm vừa dọn dẹp vừa nói - Nó chỉ làm những gì nó thấy đúng thôi.
- Thì kéo xe là đúng chứ sao. Có ăn, có công việc, ai lại từ chối - Ông Sáu cười hiền, tự trấn an mình.
Sáng hôm sau, khi ông Sáu dắt con Tía đến công trường, nó đột ngột dừng lại ngay trước chân đồi. Dù ông có kéo, có dùng roi quất nhẹ vào mông, nó vẫn đứng trơ ra như một tảng đá.
- Kìa ông Sáu, ngựa gì mà lười thế? - Mấy tay thợ xây cười hô hố.
Ông Sáu đỏ mặt, cố dùng hết sức bình sinh nhưng con ngựa chỉ thở phì phò, mắt nhìn trừng trừng vào đống gạch đá ngổn ngang. Nó dường như biết rằng những chuyến xe đó sẽ vắt kiệt sức lực của nó chỉ để làm giàu cho kẻ khác.
Thằng Bình chạy đến, nó mang theo một nắm cỏ non xanh mướt mà nó phải đi bộ dọc bờ sông mấy cây số mới hái được.
- Tía ơi, ăn đi rồi làm việc nhé. Nội thương Tía lắm đó - Bình vuốt ve cái mũi ướt của ngựa.
Con Tía nhìn thằng bé, nó cúi xuống ăn hết nắm cỏ, nhưng khi ông Sáu cầm dây cương định bước tiếp, nó lại tiếp tục ghì chân xuống. Nó chấp nhận lòng tốt của đứa trẻ, nhưng nó từ chối sự cưỡng ép từ người lớn.
Ông Tư Lành đi ra, vẻ mặt không còn kiên nhẫn.
- Này ông Sáu, tôi không trả tiền để xem ông diễn xiếc với nó đâu. Nếu nó không kéo được, tôi thuê xe ba gác cho xong việc.
- Ông Tư đợi chút, chắc nó lạ chỗ nên mới vậy - Ông Sáu lúng túng giải thích.
Ông quyết định dùng biện pháp cuối cùng: dụ nó đến máng nước lớn ở chân đồi, nơi có pha thêm chút muối khoáng mà ngựa vốn rất thích. Ông nghĩ, chỉ cần nó chịu uống nước, nó sẽ dịu lại và nghe lời.
Ông Sáu kéo con Tía đến bên máng nước. Dòng nước mát lạnh, trong vắt phản chiếu ánh mặt trời lấp lánh. Con Tía nhìn vào làn nước, cổ nó thực sự đang rất khát vì nắng nóng, hơi thở của nó nặng nề và đứt quãng.
- Uống đi con, rồi giúp lão một tay - Ông Sáu khẩn cầu, giọng run run vì mệt và vì cả sự xấu hổ.
Mọi người xung quanh nín thở đứng xem. Con Tía từ từ cúi đầu xuống, mũi nó chạm vào mặt nước mát rượi, tạo thành những vòng sóng nhỏ lăn tăn.
Thắm đứng từ xa quan sát, cô thở dài nói với Bình:
- Ba không hiểu rồi. Nó không phải cần nước, nó cần được đối xử như một người bạn, không phải một công cụ.
Sự thật là ông Tư đã lén yêu cầu thợ chất thêm gấp đôi trọng tải vào xe kéo để tiết kiệm thời gian. Con ngựa đã đánh hơi thấy mùi gian trá từ những thanh gỗ mục và đống gạch nát bấy đang chờ nó gánh vác.
Con Tía ngẩng đầu lên. Mặc cho mũi vẫn còn dính những giọt nước mát, nó không hề uống lấy một ngụm. Nó quay mặt đi, nhìn về phía cánh đồng bao la, nơi có những bụi sậy già đang xào xạc trong gió.
- Nó không uống, nội ơi! - Bình kêu lên đầy lo lắng.
Ông Sáu sững sờ. Ông đã dẫn nó đến tận dòng nước, nước đã chạm vào môi nó, nhưng ý chí của nó là một bức tường thành không thể phá vỡ. Sự ép buộc chỉ làm nó thêm bướng bỉnh.
Ông Tư Lành mất kiên nhẫn hoàn toàn, cầm lấy một chiếc roi ngựa từ tay người làm:
- Để tôi dạy cho nó một bài học. Ngựa với chả người, bướng bỉnh là phải trị cho ra bả.
- Đừng! - Ông Sáu hét lên, vội vàng che chắn trước mặt con Tía.
Nhưng ông Tư đã kịp vung tay. Một tiếng vụt sắc lẹm vang lên trong không trung. Con Tía không lồng lộn lên như người ta tưởng. Nó chỉ đứng yên, nhìn thẳng vào mắt ông Tư, một cái nhìn khinh bỉ và đầy kiêu hãnh. Rồi nó quay sang nhìn ông Sáu, một giọt nước mắt chảy ra từ khoen mắt to tròn của nó.
Ông Sáu như sực tỉnh khỏi cơn mê tiền bạc. Ông nhìn thấy sự mệt mỏi của con dâu, sự lo sợ của đứa cháu và sự cô độc của con vật trung thành. Ông chợt nhận ra mình đang cố bán linh hồn của một người bạn lấy vài đồng bạc của một kẻ không biết thương xót.
- Không làm nữa! - Ông Sáu dõng dạc, tay giật lấy sợi dây cương - Tôi không bán sức của nó cho ông đâu.
- Ông điên rồi Sáu ạ! - Ông Tư Lành gầm lên - Nhà ông đang thiếu trước hụt sau, ông lấy gì mà sống?
- Đói cho sạch, rách cho thơm. Về thôi Tía, về thôi các con - Ông Sáu không thèm ngoảnh đầu lại.
Ông Sáu dắt con Tía đi ngược về phía con rạch. Thắm và Bình đi hai bên. Dưới cái nắng ban trưa, bốn bóng người và vật đổ dài trên con đường mòn. Khi về đến gốc cây sầu đông trước cửa nhà, nơi có cái lu cũ mộc mạc đựng nước mưa, con Tía tự động dừng lại.
Nó cúi xuống. Lần này, không cần ai ép, nó uống một cách ngon lành, từng ngụm lớn, tiếng nước trôi xuống cổ họng nghe ực ực.
Ông Sáu mỉm cười, ngồi bệt xuống đất, dựa lưng vào gốc cây sầu đông mát rượi.
Con ngựa uống xong, nó đi đến bên ông Sáu, dụi cái đầu to lớn vào vai ông như một lời xin lỗi và cũng là một lời cảm ơn. Nắng chiều dần tắt, chỉ còn lại sự yên bình trong căn nhà nhỏ, nơi lòng tự trọng vẫn quý giá hơn mọi thứ tiền bạc trên đời.